Rouwen, hoe doe je dat?

Het overlijden van een naaste is een ingrijpende ervaring. Je wordt geconfronteerd met een definitief einde. Iemand komt nooit meer terug; de wereld om je heen is voorgoed veranderd. Hoe ingrijpend het overlijden is, hangt onder meer af van de band die je met de overledene had. Ook speelt een belangrijke rol of je op het overlijden voorbereid was of dat dit onverwacht kwam.

De aanloop naar een overlijden is een zware tijd, en het moment zelf is een emotioneel gebeuren. Daarna valt je de verlieservaring ten deel. Je komt terecht in het rouwproces. Maar rouwen, hoe gaat dat?

Rouwfasen

Het woord (rouw)proces geeft al aan dat er een aantal stadia van rouw doorlopen worden. Bowlby, een Engelse psycholoog en autoriteit op het gebied van verliesverwerking, onderscheidt vier fasen. Hoewel deze fasen herkenbaar zijn, is het belangrijk te weten dat ieder rouwproces volledig individueel is. Niet iedereen maakt de fasen op dezelfde manier door en niet iedereen doorloopt alle fasen en in dezelfde volgorde.

Fase 1: verbijstering, shock, verdoving, ongeloof, ontkenning
Je gelooft eenvoudig nog niet wat er is gebeurd. Het kan niet waar zijn dat jou dit is overkomen, en het lijkt eerder iemand anders aan te gaan. Met de schok gaat vaak een gevoel van verdoving gepaard. Het is allemaal wat onwerkelijk. Je handelt min of meer mechanisch.

Fase 2: het missen van de verlorene en opstand tegen het verlies
Er is het heftige verlangen naar de overledene en protest. Kleren van de overledene kunnen bijvoorbeeld in de kast blijven, of een tafel die nog wordt gedekt voor hem of haar. Er kunnen woede-uitbarstingen zijn tegenover de overledene, jezelf, artsen en iedereen die “gefaald” heeft. In deze fase wisselen emoties van verlangen, verdriet, angst, woede, irritatie en zelfverwijt elkaar af.

Fase 3: desorganisatie
Het ontkennen en het opstandige neemt geleidelijk af en de realiteit wordt steeds meer toegelaten. Je bent wanhopig, gedesoriënteerd, depressief, ongeïnteresseerd in de wereld en zoekt het isolement. Dit is het proces van aftasten, raken en proeven aan de werkelijkheid. Het verleden keert nooit meer terug, de toekomst is nog oningevuld. Er is desorganisatie: het oude denken en gedrag zijn er niet meer, het nieuwe denken en gedrag zijn er nog niet.

Fase 4: herstel
Dit is de fase van reorganisatie. Je raakt los van de verlorene en ervaart dat niet alles verloren is. Wat niet wil zeggen dat er niet af en nog gevoelens van pijn en gemis kunnen zijn. Maar de interesse in de buitenwereld komt terug. Er zijn momenten van vreugde en de herinnering is niet langer ondraaglijk. Je beseft dat je bestaat en nog steeds deelneemt aan het leven. Je bent rustiger, wordt actiever en pakt de draad weer op.

Rouwtaken

Is rouwen dan een passief proces? Iets dat je overkomt en je moet maar afwachten tot het over is? Nee, rouwen is een werkwoord. Het is niet voor niets dat je zo moe kunt zijn van rouw: het is hard werken. Tegelijkertijd is het een geruststelling te weten dat je iets kunt doen om door deze periode heen te komen. Je bent niet machteloos onderworpen aan de nieuwe realiteit.

Er zijn dus rouwtaken die volbracht moeten worden om evenwicht te krijgen, te herstellen en het rouwproces af te ronden. Rouwen moet worden gezien als een aanpassing aan verlies. Hoewel er geen specifieke volgorde noodzakelijk is, moet enige ordening wel aangebracht worden: je kunt nu eenmaal niet emotioneel reageren wanneer je geen besef hebt van het verlies en dit nog ontkent.

Rouwdeskundige en psychiater William Worden benoemt een viertal rouwtaken.

1. Het aanvaarden van de werkelijkheid van het verlies

Je moet goed beseffen dat de dierbare persoon dood is, weg is en ook niet meer terugkeert. In dit leven is dus geen hereniging meer mogelijk. Het tijdelijk ontkennen dat de persoon is overleden is normaal, maar om met de rouw echt te kunnen beginnen, moet je het verlies erkennen. Bij ontkenning hiervan is er immers ook geen reden om te rouwen. Zien van het overleden lichaam kan dan ook belangrijk zijn om de werkelijkheid te kunnen erkennen.
Ook is het belangrijk dat je begrijpt wat er gebeurd is. Mensen hebben doorgaans een verklaring nodig, willen weten hoe iets gebeurd is en waarom.

2. Het ervaren van de pijn van het verlies

Hoe akelig ook, je staat voor de taak de pijn te erkennen, toe te laten en deze door te werken. Indien dit niet gebeurt, uit de pijn zich toch, maar dan via ziektesymptomen of afwijkend gedrag. De omgeving speelt hier een erg belangrijke rol. Men kan vaak niet overweg met gevoelens van een rouwende en is geneigd deze gevoelens af te remmen. Maar er is geen weg om de pijn heen. Je moet hier voor verwerking recht doorheen. Alle manieren om de pijn te ontlopen, kunnen werken voor een bepaalde tijd, maar het wreekt zich op de lange duur.

3. Het zich aanpassen aan de omgeving zonder de overledene

Het aanpassen aan je omgeving zonder de dierbare persoon is erg afhankelijk van de relatie die je met de overledene had en de rollen die hij/zij speelde. Wanneer een partner overlijdt komen er een aantal taken op de overlevende partner neer. Je moet nieuwe vaardigheden leren, rollen overnemen. Je realiseert je pas geleidelijk welke functies de overledene allemaal vervulde. Het komt er nu op aan een oplossing te vinden voor alle rollen die vroeger door de overledene werden opgenomen. Het is belangrijk daarbij een positief beeld van jezelf te behouden.
De aanpassing houdt niet enkel vervanging zoeken voor bepaalde functies en taken in. Het kan ook verlies van status betekenen. Bijvoorbeeld ouders, die hun enig kind verliezen, worden door hun omgeving gezien als mensen zonder kinderen in plaats van als ouders van een overleden kind. Zij moeten zich aanpassen aan het feit dat zij geen ouderavonden meer bij kunnen wonen, hun kind niet meer uit kunnen zwaaien als het op kamp gaat, etc.

4. Het geven van een nieuwe plaats aan de overledene
en het opnieuw leren houden van het leven

De relatie die je in het verleden met de overledene had, is er in het hier en nu niet meer. Het is daarom nodig dat je een nieuwe plaats zoekt voor dit verlies in je emotionele leven. Daarmee kan de gehechtheid aan de overledene afnemen en ontstaat er geleidelijk aan nieuwe energie voor het leven zonder hem of haar. Je kunt dan nieuwe banden met je omgeving gaan vormen en de draad van het maatschappelijk functioneren weer opnemen.
Veel mensen hebben moeite met deze taak. Zij vrezen dat zij de nagedachtenis van hun dierbare oneer aandoen, wanneer ze opnieuw leren houden van het leven of van andere mensen. Soms is men ook bang voor nieuwe relaties omdat deze ook afgebroken kunnen worden en eindigen met verlies.

Om deze rouwtaken te volbrengen is het nodig om relaties te onderhouden met anderen die je behulpzaam kunnen zijn bij het verwerken van het verlies en de gevolgen daarvan. Het is dan ook zaak die anderen niet op de loop te jagen met verdriet, schuldgevoel en schaamte, om neigingen tot vermijden bij anderen te doorbreken en om uitgestoken handen te benutten.